Annet Henneman: Verborgen theater

15 augustus 2019 Interview

Annet Henneman gebruikt journalistiek en theater om waargebeurde verhalen van mensen uit conflictgebieden te vertellen. In de afgelopen achttien jaar reisde ze af naar diverse landen in het Midden-Oosten en vormde ze het internationale theatergezelschap Teatro di Nascosto.

Annet Henneman (61) is overstuur als ik haar bel. Mahmoud – een van haar acteurs uit Gaza – is zijn beste vriend kwijtgeraakt bij bombardementen. ‘Gisterochtend had ik hem voor het laatst aan de lijn. Ik ben een soort moeder voor hem, tegen mij zegt hij dingen die hij niet zo snel aan een ander vertelt. Nu kon hij alleen maar huilen. Ze bombarderen aan de overkant van zijn straat. Ik weet momenteel niet of hij er nog is, ik ga er maar van uit dat hij nog leeft, anders word ik gek.’

Om zaken als oorlog en onderdrukking te begrijpen, is Henneman nauw betrokken bij mensen als Mahmoud. Ze blijft met hen in contact en gebruikt haar achtergrond als actrice om zich andere gewoonten en culturele achtergronden eigen te maken. De verhalen die ze verzamelt, communiceert ze op allerlei manieren. Zo maakt ze voorstellingen met het vijftienkoppige, internationale theatergezelschap Teatro di Nascosto – wat vrij vertaald ‘verborgen theater’ betekent – en ze zet acties op touw, zoals Vengono dal mare (Ze komen uit de zee, 2014), waarbij acteurs vanaf open zee naar Barcelona zwommen. De spelers komen uit Irak, Palestina, Koerdistan, Egypte, Oekraïne, Libanon, Italië, Duitsland en Groot-Brittannië. Daarnaast reist ze door Europa met de solovoorstelling Verzet en dromen – Somud u ahlam, ze heeft een blog en maakt podcasts waarin ze telefoongesprekken voert met acteurs over hun ervaringen met oorlog en onderdrukking.

Tragische verhalen als die van Mahmoud zijn helaas geen uitzondering. ‘Als er drie dagen geen bommen vallen, zegt hij dat het goed gaat,’ vertelt Henneman. ‘En als er geen bombardementen zijn, maakt hij theater met kinderen. Tijdens de oorlog in 2014 had hij met vrienden een feest georganiseerd in een basisschool. Toen ze daar aankwamen, bleek die platgebombardeerd. Er lag een stervend jongetje onder het puin dat Mahmoud vroeg om hem te helpen, maar het lukte niet hem eronder vandaan te trekken.’

“Mensen in oorlogsgebieden hebben een andere manier van leven. Ik leef nu ook anders. Er vallen zo veel doden. Daar kun je niet in blijven hangen.
Je huilt en gaat weer verder.’”

Schreeuwen en huilen

Henneman spreekt bevlogen, associatief en met venijn. Haar woorden hebben de lading van een theatermonoloog. Ze groeide op in het Noord-Hollandse Velsen, maar woont al ruim dertig jaar in Italië. Ooit wilde ze journalist worden, maar ze werd regisseur en actrice. In de jaren zeventig studeerde Henneman aan de Academie voor Expressie en Communicatie in Leeuwarden en later – toen ze deelnam aan zijn project The Theatre of Sources – werd ze beïnvloed door de Poolse theatermaker Jerzy Grotowski.

Deze ervaringen legden de basis voor wat ze tegenwoordig doet: samenleven met andere personen in culturen om kunst en journalistiek te maken van de verhalen die ze tegenkomt. Als ze journalist was geworden, was ze allang gek geworden, liet Henneman onlangs weten in het radioprogramma Nooit meer slapen. ‘In theater kan ik alles kwijt: ik kan schreeuwen en huilen. Als ik dat niet had, zou het slecht met me gaan.’ Dat het niet slecht gaat met Henneman blijkt tijdens ons gesprek. Ze lacht veel en droevige anekdotes gaan naadloos over in verhalen vol vreugde. Henneman waakt voor een al te eenzijdige westerse zienswijze als het gaat om het verwerken van verdriet.

‘Mensen in oorlogsgebieden hebben een andere manier van leven. Ik leef nu ook anders. Er vallen zo veel doden. Daar kun je niet in blijven hangen. Je huilt en gaat weer verder.’ Hoe dicht pijn bij vreugde ligt, merkt ze voortdurend in haar werk. ‘Een van mijn acteurs is verslaggever aan het front in de strijd tegen is. Vorig jaar filmde hij een vriend die daar aan het sterven was. Zijn laatste woorden waren: “Alsjeblieft, kus mijn dochtertje.” Toen we een paar weken later aan het repeteren waren, kwam dit opeens naar boven bij hem en hij begon vreselijk te huilen. Vlak daarna waren we aan het dansen en zingen. In een oorlog staan dood en leven naast elkaar, hoop is het laatste wat verdwijnt.’

Relaties aangaan

Dat ook haar eigen leven aan een zijden draad hangt, ondervindt Henneman regelmatig tijdens haar reizen. ‘Ik liep ooit in Bagdad over straat en hoorde verderop een bom ontploffen. Of ik kwam er later achter dat de bus die vijf minuten voor de mijne was vertrokken, geëxplodeerd was.’ Ze spreekt tamelijk nuchter over de dood. ‘Ik was er bang voor, tot ik op mijn dertiende in het ziekenhuis in IJmuiden een oude man zag sterven. Zijn familie zat aan zijn bed, terwijl hij schreeuwde en met zijn handen in de lucht greep: hij probeerde zich aan het leven vast te klampen. De familie was in paniek, maar ik was rustig. Plotseling werd die man ook vredig en toen was hij weg. Toen wist ik: als je doodgaat, komt er een moment dat het goed is – dat je wílt gaan.’

Nadat ze er jaren had gewerkt, lukte het Henneman voet aan de grond te krijgen in het Midden-Oosten. Ze spreekt Koerdisch en een beetje Arabisch, kent veel mensen, is zich bewust van de gevaren en probeert die te omzeilen met de hulp van betrouwbare medewerkers. ‘Mijn ‘geheim’ is dat ik relaties aanga met mensen, waardoor ik hen echt begrijp.’ Hierin verschilt haar werkwijze van die van de meeste journalisten, vindt ze: ‘Die nemen een interview af en gaan weer weg. Ik begeef me in dezelfde situatie, ik leef met hen samen.’ Als voorbeeld noemt ze Selwa, een oudere Iraakse journaliste die in 2004 naar Amman – de hoofdstad van Jordanië – vluchtte, nadat ze verschillende keren met de dood bedreigd was vanwege haar werk. Toen Henneman werd gevraagd om een boek te schrijven over haar leven, trok ze drie weken bij Selwa in. De gesprekken die ze hadden, verwerkte ze in Verzet en dromen – Somud u ahlam.

Zwarte voeten

‘Terwijl Selma thee zette, hadden we het over de oorlog en toen de ketel begon te fluiten, trilde ze ineens over haar hele lichaam. “Dit klinkt net als de sirenes,” zei ze. Op slag was ze weer in de Irakoorlog. Ze vertelde dat ze tijdens het bewind van Saddam Hoessein was opgepakt en met 22 vrouwen in een cel zat. Als de avond viel, begonnen de ondervragingen en de martelingen. Sommige vrouwen keerden daarna terug met zwarte voeten, zo hard was erop geslagen. Omdat ik met Selwa heb samengeleefd, voelde ik hoe alleen ze was. Ik deelde haar verborgen wanhoop, haar eenzaamheid. Dat is nodig om mijn werk te kunnen doen.’

“Mijn ‘geheim’ is dat ik relaties aanga met mensen, waardoor ik hen echt begrijp.”

Volgens Henneman is luisteren tijdens dit soort ontmoetingen het belangrijkst. ‘Dat is moeilijk, we laten ons vaak leiden door een oordeel. Dat leerde ik toen ik ruim twintig jaar geleden in de gevangenis van Volterra theater maakte met gedetineerden, veel van hen waren maffiosi. Aanvankelijk had ik een oordeel over mensen die in de gevangenis zaten, ik wilde liever niet met hen werken. Dat veranderde toen ze me begonnen te vertrouwen en hun verhalen aan me vertelden. Een straatarme jongen uit Palermo die niet kon lezen en schrijven, vertelde dat zijn vader een hartziekte had. Hij moest binnen een halfjaar een dure operatie ondergaan, anders zou hij sterven. Daarom belandde die jongen bij de maffia. Als je wilt dat iemand zich echt voor je openstelt, moet je niet oordelen.’

Momenteel is Henneman druk met de voorbereiding van een groot theaterreportageproject: in mei en juni komen haar acteurs uit alle windstreken naar Volterra om in korte tijd een gezamenlijke voorstelling te maken die te zien zal zijn op Italiaanse theaterfestivals. Daarnaast is ze bezig in Volterra een centrum op te zetten voor onafhankelijke informatie door middel van kunst. Daar kunnen artiesten en journalisten uit conflictgebieden werken zonder gevaar te lopen en er zullen uitwisselingen plaatsvinden met westerse collega’s. Eind april voert Henneman Verzet en dromen – Somud u ahlam op in Utrecht en daarnaast geeft ze de workshop Theater Reportage, een door haar ontwikkelde methode waarmee ze door middel van theaterimprovisaties deelnemers meeneemt in oorlogsverhalen. Op Hennemans blog De radio verschijnen podcasts van gesprekken met haar acteurs. ‘Voor mij houdt dit werk nooit op,’ zegt ze met het oog op de toekomst. ‘Als ik ouder word en niet meer goed kan bewegen, ga ik boeken schrijven, ook al weet ik niet of ik dat kan.’

, Tekst: Jelle Talsma | Foto’s: Axel Himburg

Dit artikel verscheen eerder in de VPRO-gids